كتابت بر آن را به چيزهاى ديگر ترجيح دادند . پس از فتح ماوراءالنهر صنعت كاغذسازى از سمرقند - كه در آنجا شمارى از كاغذسازان چينى به اين كار اشتغال داشتند - به سرزمين‌هاى اسلامى راه يافت . مسلمانان تنها به آموختن كاغذسازى از چينىها بسنده نكردند ، بلكه خود به تكميل اين صنعت پرداختند و به‌تدريج در ديگر سرزمين‌هاى اسلامى - چون عراق ، مصر ، ايران و اندلس - كاغذ توليد شد . صنعت كاغذسازى در اواخر سده دوم هجرى به كوشش فضل بن يحيى برمكى وزير ايرانى و بافرهنگ هارون‌الرشيد در بغداد راه‌اندازى شد . اين صنعت در سده پنجم هجرى از عراق به شام رفت و بدين‌ترتيب مسلمانان در گسترش آن نقش اساسى داشتند . صنعت كاغذ از طريق مصر و اندلس به اروپا رسيد و اولين كارخانه‌هاى كاغذسازى در حدود سده سيزدهم ميلادى تأسيس گرديد . « 1 » 3 . ايجاد و گسترش مراكز علمى - فرهنگى اسلامى مسجد اولين مركز علمى - آموزشى جهان اسلام بود كه در آن همه‌گونه تعليمات دينى و علمى و حتى امور مربوط به خواندن و نوشتن انجام مىگرفت . تا آغاز قرن چهارم هجرى غالباً مساجد در غير اوقات نماز ، حكم مدارس را داشت . « 2 » مسجدالنبى نخستين مركز اشاعه علوم و معارف اسلامى و حوزه علميه مسلمين و همچنين اولين مركز نشر احكام و مسائل فقهى بوده است . « 3 » جلسات آموزشى در زمان پيامبر ( ص ) در مسجد مدينه به‌گونه‌اى بود كه نمايندگان قبيله « ثقيف » از كوشش مسلمانان در فراگرفتن احكام و معارف اسلامى به‌شگفت مىآمدند . « 4 » امام‌على ( ع ) پس از رحلت رسول‌خدا ( ص ) زندگى علمى و فقهى خود را در شهر مدينه

--> ( 1 ) . غلامحسين مصاحب ، دايرهءالمعارف فارسى ، ج 2 ، ذيل واژه كاغذ ، ص 2144 . ( 2 ) . محمدبن اسماعيل بخارى ، صحيح بخارى ، كتاب علم ، ج 1 ، ص 28 . ( 3 ) . جعفر سبحانى ، فروغ ابديت ، ص 440 . ( 4 ) . همان .